Drukuj
Lipiec 2008 autor: Alex Żuławski

Nostalgia. Widokówki z przełomu XIX i XX wieku

Radość kolekcjonera

Widokówki z przełomu XIX  i  XX wieku

   Ilustrowane karty pocztowe, czyli widokówki, zaczęły pojawiać się z końcem XIX wieku. Przełom wieków i pierwszą połowę wieku XX nazywa się "złotym wiekiem widokówki".
   Do najrzadziej spotykanych należą pocztówki z końca XIX wieku – takie też są najbardziej poszukiwane przez kolekcjonerów. Pokazują one miniony świat. Dzięki nim możemy zobaczyć to, co oglądali ludzie przeszło 100 lat temu.

   Pierwsze widokówki były tak dziwnie wykonane, że na stronie z adresem nie można było dopisać żadnego prywatnego tekstu. Dlatego też ludzie pisali na nich na stronie z obrazkiem. Nie było wtedy prawie aparatów fotograficznych i to zmniejszało możliwość pokazania różnych obiektów.
   Prawdę mówiąc, przed pisaniem tego tekstu nie przywiązywałem do moich widokówek, zwłaszcza tych starszych, większej wagi. Zaglądając do Internetu zauważyłem, że inni szczycą się takimi. A datowanie starych kart pocztowych nie zawsze jest rzeczą łatwą, albowiem stosunkowo rzadko odnotowywano czas ich emisji. Oznaczanie ich wieku opiera się głównie na dacie stempla pocztowego.

   Z biegiem czasu na widokówkach pojawiały się bardzo różne tematy: historia, architektura (np. kościoły, ważne budynki) folklor, rzemiosło, widoki ogólne i panoramy miast, mapy, zniszczenia wojenne, militaria, reklamy hoteli, święta Bożego Narodzenia, Wielkanoc i inne.
   Ludzie wysyłający widokówkę chcieli się pochwalić widokiem swojego miasta. Kupowali je również dla siebie, jako pamiątkę z odwiedzanych miejsc.

   Z początkiem I wojny światowej widokówki zaczęły pojawiać się częściej. W czasie zaborów był problem z wydawaniem ich w Polsce, ze względu na cenzurę – dlatego pojawiają się na nich głównie obiekty bez znaczenia politycznego.
   Było wielu wydawców widokówek. Jednym z największych w Polsce był krakowski Salon Malarzy założony przez Henryka Firsta pochodzącego z Tarnowa. Ale było też wielu innych, jak Edward Chodowiecki, Winiarski, Wojutyński... W 1899 r. zorganizowano w Krakowie I Słowiańską Wystawę Kart Ilustrowanych, z udziałem 180 kolekcjonerów, podczas której zaprezentowano 30 tysięcy kart.

   Widokówki, obok fotografii, mają duże znaczenie dla historyków. Dla współczesnych kolekcjonerów pocztówki to zwierciadło swego czasu. Ilustracja świata, którego najczęściej już nie ma. Można na nich zobaczyć, jak kiedyś wyglądały zburzone miasta. Jak zmieniał się ich wygląd.
   Istnieją instytucje, które zajmują się badaniem starych widokówek. W Zakładzie Geografii Religii od szeregu już lat za jedno z najważniejszych źródeł ikonograficznych uznano stare widokówki.
   W 1987 roku Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego zorganizował specjalistyczną sesję naukową o kartach pocztowych.
   Wiele z poszukiwanych pocztówek zginęło bezpowrotnie, ponieważ po przeczytaniu najczęściej niszczono je i wyrzucano. II wojna światowa przyniosła śmierć wielu milionów ludzi i zniszczenie miast – wówczas też zaginęło wiele kolekcji widokówek.

   Poniżej przedstawiam trochę widokówek ze swojej kolekcji. Pokazują one miejsca obecnie należące do Polski, a na przełomie wieków leżące na terenie Niemiec (jak Śnieżka) lub zaborów – rosyjskiego i austriackiego (jak Warszawa i Kraków).
  

Trójkąt Trzech Cesarzy /1914 r
Trójkąt Trzech Cesarzy (niem.: Dreikaisereck) Wydawca H. L., Breslau. Wysłana w roku 1914 pocztą polową. (Kliknij, aby powiększyć)

   W czasach zaborów w tym miejscu zbiegały się granice trzech zaborów Polski. Od północnego zachodu i zachodu – zabór pruski, od północnego wschodu i wschodu – zabór rosyjski, od południowego wschodu – zabór austriacki.
   Miejsce, w którym Biała Przemsza wpada do Czarnej Przemszy (między Mysłowicami, Sosnowcem i Jaworznem), było przez prawie wiek jednym z ważniejszych punktów w tej części Europy. Tu stykały się granice trzech ówczesnych potęg: Rosji, Austro-Węgier i Prus. Trójkąt był atrakcją turystyczną na światową skalę – do zakończenia I wojny światowej zjeżdżali się tam ludzie z całego Śląska i nie tylko. Po rzece pływały barki i dwa małe parostatki, z których korzystali wycieczkowicze. Można było robić zakupy na przygranicznych straganach.
   W maju 2004 roku nieopodal dawnego Trójkąta Trzech Cesarzy został odsłonięty Obelisk Pamięci, na którym znajduje się inskrypcja: "Obelisk Pamięci o dawnym podziale Europy i jej zjednoczeniu."


Warszawa

Warszawa – widok ogólny. Wysłana w 1901 r.
Warszawa – widok ogólny. Widokówka wysłana w roku 1901. Wydawnictwo St. Winiarski Varsovie. Zabór rosyjski.

   Widokówka wydana przed rokiem 1900. Pokazuje widok Warszawy z brzegu praskiego na Zamek i Stare Miasto. Na pierwszym planie Wisła z mostem Kierbedzia (wtedy nazywał się Aleksandryjski – obecnie nie istnieje). Na most wjeżdża tramwaj konny, a jakiś człowiek próbuje go dogonić.
   Z lewej strony pokazany jest herb Warszawy – Syrenka.

Warszawa – most Kierbedzia. Wysłana w 1917 r.
 Most Kierbedzia. Widokówka wysłana w roku 1917. Wydawnictwo K. Wojutyńskiego w Warszawie.


   Pierwszy w Warszawie stalowy most na Wiśle. Zbudowano go w latach 1859-1864 (we wrześniu 1944 r. został zburzony). Miał długość około 500 metrów, były na nim dwa tory dla tramwajów konnych. Projektantem i wykonawcą był generał-major Stanisław Kierbedź. Most ten zawsze był zatłoczony tramwajami i wozami.
   Tak wyglądał most Kierbedzia z bliska. Widać dwa mijające się tramwaje i wóz ciągnięty przez konia. Z boku mostu droga dla pieszych. Przy moście słup na ogłoszenia.

Warszawa – Plac Zamkowy. Wysłana w 1901 r.
Warszawa, Plac Zamkowy. Nakładem Winiarskiego w Warszawie.

   Widokówka wysłana w roku 1901. Plac położony na skraju Starego Miasta. Na pierwszym planie widać kolumnę króla Zygmunta Wazy z roku 1644, symboliczny pomnik Warszawy wykonany przez Clemente Molliego; najstarszy świecki pomnik miasta. Z szablą króla związany był przesąd, wedle którego upuszczenie szabli przez króla zwiastowało nieszczęścia i upadek miasta. We wrześniu 1944 roku kolumna została powalona przez pocisk czołgowy. Odbudowano ją w 1949 roku.
   Na placu widać dorożki i wozy ciągnięte przez konie. Wtedy jeszcze w Warszawie nie było samochodów.

Warszawa - Krakowskie Przedmieście. Wydana przed 1931 r.
Warszawa, Krakowskie Przedmieście. Wydawnictwo K. Wojutyńskiego w Warszawie.

   Karta nie użyta pocztowo. Jednak można ustalić w przybliżeniu czas wydania.
W latach 1929-1931 podczas prac renowacyjnych usunięto trytony i balustradę z kolumny Zygmunta. Na tej widokówce jeszcze one są – czyli ta karta została wydana przed rokiem 1931. Na widokówce widać tramwaje. Na jednym z budynków widoczny jest ogromny szyld.

 Pałac w Łazienkach. Wysłana w 1903 r.
Warszawa, Pałac w Łazienkach. Bez wydawcy. Wysłana w roku 1903.

   Pałac w stylu barokowo-neoklasycznym z XVII wieku. Nazywany też Pałacem na Wyspie. Początkowo należał do Stanisława H. Lubomirskiego. Pałac został spalony przez hitlerowców pod koniec roku 1944. Po wojnie został odbudowany.

Warszawa – Park Ujazdowski / 1913 r.
Warszawa, Park Ujazdowski. Karta wydana w Rosji, w roku 1913. Wydawca K-wo A.S.Suworina i Ko 1913 r.

   Napis w języku francuskim: Varsovie Jardin Oujasdovski; to samo w języku rosyjskim. Widokówka nie użyta pocztowo.

   Park znajdujący się wzdłuż Alei Ujazdowskich. Zaprojektowany przez Franciszka Szaniora w 1893 r. Ciekawą częścią parku jest staw.

Warszawa - Stare Miasto. Wysłana w 1901 r.
Warszawa, Stare Miasto. Litografia i druk Wezla i Naumanna w Lipsku. Widokówka wysłana w roku 1901.


   Początki Starego Miasta sięgają XIII wieku. Najwięcej budynków jest w stylu barokowym, ale można znaleźć elementy gotyckie. W XVIII wieku przy Rynku powstało targowisko. W roku 1916 targ zlikwidowano i ułożono na nowo bruk.
   W czasie powstania warszawskiego Niemcy zniszczyli Stare Miasto w 80%.
   Na widokówce widać pełno straganów pokrytych daszkami oraz wielu kupujących. Domy naprzeciw patrzącego to strona Rynku zwana stroną Dekerta. Ta z lewej, to strona Kołłątaja. Nazwy pochodzą od ważnych ludzi, którzy kiedyś tam mieszkali lub bywali. Trzeba też zaznaczyć, że takie widokówki służyły jako element dokumentacji przy odbudowie Warszawy.

Warszawa – Stare Miasto. Karta sprzed 1916 r.
Warszawa, Stare Miasto

   Trudno podać dokładną datę wysłania tej widokówki, bo znaczki zostały usunięte razem z datownikiem, który na nich był. Jedno jest pewne, że wydano ją przed rokiem 1916, bo potem zlikwidowano te stragany. Na widokówce widać stragany i pełno kupujących ludzi. Pośrodku Rynku stoi posąg warszawskiej Syrenki.

Warszawa – Aleje Ujazdowskie. Wysłana w 1919 r.
Warszawa, Aleje Ujazdowskie. Krajowy dom wydawczy Fr. Karpowicz, J. Bagińska pinx. Widokówka wysłana w roku 1919.

   Wprawdzie to jest obraz Bagińskiej, ale prawdopodobnie wiernie przedstawia Aleje w tamtym czasie. Widać dwa tramwaje, dorożkę, a w niej dwie pasażerki w pięknych kapeluszach. Z lewej strony – dorożka czekająca na pasażerów i człowiek jadący na dziwnym rowerze. Z prawej strony idzie mężczyzna z kobietą w wielkim kapeluszu. Na ulicy jest dużo zieleni.

Warszawa – ul. Marszałkowska. Lata trzydzieste
Warszawa, ul. Marszałkowska. Wydawnictwo K. Wojutyńskiego w Warszawie.

   Widokówka użyta pocztowo, ale znaczek z datą wysłania został usunięty. Lata trzydzieste. Na ulicy widać szyny tramwajowe i tramwaj. Z boku jezdni jadą dorożki. Szpaler drzew, stosunkowo młodych.

Warszawa – Teatr Wielki. Wysłana w 1899 r.
Warszawa, Teatr Wielki. Bez wydawcy. Wysłana w roku 1899. 

   Na widokówce pokazano budynek Teatru Wielkiego. Na placu przed nim widać tramwaj konny oraz dorożki czekające na pasażerów. Teatr został zbudowany w roku 1833 według projektu Antonia Corazziego. W okresie II wojny światowej budynek został zburzony i spalony przez Niemców. W roku 1965 Teatr został odbudowany i rozbudowany. Posiada widownię na 1800 miejsc.

Warszawa – Teatr Wielki. Wysłana w 1938 r.
Warszawa, Teatr Wielki. Wydawca POLONIA Kraków.

   Widokówka wysłana z Warszawy w 1938 r. Ten sam teatr widziany z innej strony.

Warszawa – hotel Europejski. Wysłana w 1920 r.
Warszawa, Hotel Europejski. Widok na Krakowskie Przedmieście. Bez wydawcy.

   Wysłana w roku 1920. Hotel zbudowany w latach 1855-1878 według projektu Henryka i Leandra Marconich. Uznawany wówczas za najbardziej luksusowy w Warszawie. Obecnie nieczynny, ale istnieją plany jego ponownego otwarcia.

Warszawa – Teatr Wielki. Wysłana w 1938 r.
Warszawa, Plac Unii Lubelskiej. Bez wydawcy. Użyta pocztowo, 1933 rok.

   Te dwa domy pokazane na widokówce miały szczęście i nie zostały zburzone podczas wojny.
   Tramwaj okrąża plac. Przy chodniku parkują ówczesne samochody.


Kraków

Kraków. Karta wydana przed rokiem 1900
Kraków. Zabór austriacki.

   Widokówka wydana przed rokiem 1900. Nie wysłana pocztą – przechodziła z albumu kolekcjonera do innego albumu. Pokazane są na niej trzy najważniejsze obiekty miasta: Kościół N. Marii Panny, Wawel i Sukiennice. Wszystko oplecione gałązką.
   Kraków jest jednym z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii.

Kraków – Sukiennice. Wysłana w 1899 r.
Sukiennice w Krakowie. Edgar Schmidt, Dresden – Budapeszt. Wysłana z Krakowa w roku 1899.

    Zabytkowy budynek znajdujący się na środku Rynku Głównego w Krakowie. Do połowy XIV wieku były to tylko kramy sukienne. Król Kazimierz Wielki wystawił Sukiennice murowane z kramami w środku.
   W roku 1555 budowla ta spłonęła. Przy odbudowie dodano kolumnowe loggie oraz zwieńczającą attykę i grzebień z maszkaronami. W roku 1879 zakończono przebudowę Sukiennic według projektu Tomasza Prylińskiego.
   Ponieważ Kraków nie został zburzony przez Niemców w czasie II wojny, obecnie Sukiennice wyglądają tak, jak na tej widokówce.

Kraków – Sukiennice. Wysłana w 1903 r.
Kraków, Sukiennice. Wydana:  Lederer & Popper, Praga
Wysłana w roku 1903. 

   Tu już widać pełno ludzi przed Sukiennicami. Być może to był świąteczny dzień, bo panie ubrane są bardzo ładnie. Na pierwszym planie dwoje dzieci.

Kraków – brama Floriańska. Wysłana w 1900 r. 
Kraków, Brama Floriańska, Wydawnictwo Salon Malarzy Polskich.


   Widokówka wysłana z Oświęcimia w 1900 r. Przedstawia Bramę Floriańską. Z lewej strony stoi rycerz.
   Pierwsza wzmianka o bramie pochodzi z 1307 roku. Była reprezentacyjną bramą miasta. Tędy wjeżdżały orszaki królewskie i zagranicznych poselstw, podążające na Wawel. Brama zamykana była na noc opuszczaną na łańcuchach, drewnianą i okutą żelazem kratą.

Kraków – ulica i brama Floriańska. Początek XX w. 
Kraków, Brama i ulica Floriańska. Wydanie Sal. Mal. Zagr. Kraków

   Widokówka nieużyta pocztowo. Wygląda na wydaną na początku wieku XX.

Kraków – Ratusz. Wysłana w 1903 r. 
Kraków, Wieża Ratuszowa. Brak danych o wydawcy.

   Widokówka wysłana w roku 1903. 
   Gotycka wieża z XIV wieku, znajdująca się na Rynku Głównym w Krakowie.

Kraków – zamek na Wawelu. Wysłana w 1903 r.
Kraków, Zamek Krakowski (Kurza stopa). Bez wydawcy. Wysłana z Krakowa 1903.

   Zamek na Wawelu.
   Pani Leonora napisała na karcie ołówkiem: Kartkę otrzymałam i ślicznie dziękuję, jest zachwycająco piękna.

Kraków – Wawel 
Wydawnictwo Salonu Malarzy Polskich w Krakowie. ST. Tondos i W. Kossak pinx

   Wawel. Wejście przez główną bramę, widoczny dziedziniec katedralny i Muzeum Diecezjalne.
   Wysłana za czasów zaboru austriackiego.

Kraków – Wawel
Kraków. Kopiec Kościuszki od strony Zwierzyńca. Wydawnictwo SZTUKA Kraków.
Wydana w 1918 r.

   Kopiec został usypany na najwyższym wzniesieniu wzgórza Sikornik, w zachodniej części Krakowa. Sypanie kopca zaczęto 15 września 1820 r. i zakończono 25 października 1823 r. Kopiec ma wysokość 34 m.

Kraków – model kopca Piłsudskiego. Wysłana w 1938 r.
Model kopca Piłsudskiego na Sowińcu.

   Wydawnictwo Wydziału Wykonawczego Komitetu Budowy Kopca Józefa Piłsudskiego.
Fot. ST. Kolowiec. Widokówka wysłana w maju 1938 r. ze Sowińca w Krakowie.
   Projekt autorstwa architekta Romualda Gutta i architekt krajobrazu Aliny Scholtzównej. Model wykonał Zygmunt Zaremba.


Śnieżka

Śnieżka. Widokówka wysłana w 1886 r.
Śnieżka. 

   Widokówka wysłana z poczty na tej górze 2 sierpnia 1896 roku.

   Śnieżka (niem. Schneekoppe, 1603 m n.p.m.) – najwyższy szczyt w Karkonoszach i jednocześnie w całych Sudetach, a także najwyższy szczyt obecnej Republiki Czeskiej. Położona na granicy polsko-czeskiej. Granica przechodzi przez jej szczyt.
   Napis na widokówce: Gruss aus dem Riesengebirge – Pozdrowienia z Karkonoszy.
Na dole widać postać z maczugą i z długą siwą brodą zapraszającą do wejścia na szczyt góry.

Śnieżka. Karta wysłana w 1899 r.
Gruss aus dem Reisengebirge – Pozdrowienia z Karkonoszy.

   Wydawca: Max Leipelt. Warmbrunn. Schl.
   Widokówka wysłana ze szczytu Śnieżki – Schneekoppe 22.5.1899 r.

   Brodaty poszedł na emeryturę. Teraz szczytu pilnuje krasnal.
 

Śnieżka. Karta z pocz. XX wieku

   To jest ten krasnal z bliska.
   Wydawca: G/K 275. Karta drukowana w Niemczech, użyta pocztowo. Trudno zrozumieć datę na znaczku, bo widokówka została wysłana z Egiptu. Ale znaczek nalepiony na niej został wydany w styczniu 1914 r. Zatem to początek XX wieku.

   Jeśli ktoś z czytających ten tekst będzie się wspinał na Śnieżkę, niech przekaże krasnalowi pozdrowienia ode mnie.

Śnieżka. Karta wysłana w 1909 r.
Riesengebirge. Die Schneekoppe 1605 m. ü. M. Max Leipelt, Warbrunn No 830.

   Wysłana z Niemiec 21.7.1909 r.
   Tu pokazano zbliżenie szczytu góry. Jeden budynek dobudowano (w porównaniu do widokówki wysłanej w 1896 r.). Widać kilku ludzi wspinających się na szczyt.
Ciekawe, jak ten szczyt wygląda dzisiaj?


  Kartka z 1908 r.
 Gemischter Waarenhandel en gros & en detail  (Handel hurtowy i detaliczny).

   Wydawca S.M.P. Kraków Depose 1908. (S.M.P. to skrót od Salon Malarzy Polskich).
   Widokówka wysłana ze Lwowa w roku 1910. Być może ten chłopak handlował we Lwowie, w Krakowie lub w Warszawie na początku XX wieku. Zatem można ją zaliczyć do widoków miast.

   Najstarsza widokówka pokazana tutaj ma przynajmniej 112 lat. Ale są też późniejsze. Być może czytelnicy będą mogli porównać pokazane widoki z dawnych czasów z obecnymi i zobaczą, jak miejsca zmieniają się z biegiem czasu.
   Jedno jest pewne – tego chłopaka z handlem hurtowym i detalicznym już nie znajdziecie.


Wszystkie widokówki są własnością autora.